1. Informacje podstawowe o projekcie
Projekt ustawy o biegłych sądowych i instytucjach opiniujących został opracowany przez Ministerstwo Sprawiedliwości (nr wykazu prac UD265) jako inicjatywa własna resortu. Za jego przygotowanie odpowiada Sekretarz Stanu Arkadiusz Myrcha. Dokument wraz z oceną skutków regulacji został sporządzony 2 kwietnia 2026 r.

Projekt, wraz z oceną skutków regulacji (OSR) został opublikowany na stronach Rządowego Centrum Legislacji 

w dniu 3 kwietnia 2026 roku: https://legislacja.gov.pl/projekt/12408900

Projekt ma charakter systemowy i stanowi próbę kompleksowego uregulowania statusu biegłych sądowych oraz instytucji opiniujących na poziomie ustawowym.

2. Diagnoza problemu – stan obecny

Projektodawca identyfikuje szereg fundamentalnych problemów obecnego modelu funkcjonowania biegłych:

2.1. Brak spójnej regulacji ustawowej
Obecnie status biegłych regulowany jest fragmentarycznie.
Brak jest jednolitego, kompleksowego aktu prawnego obejmującego:
- status biegłego,
- zasady powoływania,
- prawa i obowiązki,
- mechanizmy kontroli jakości opinii.

2.2. Problemy jakościowe i systemowe.
Zidentyfikowane słabości systemu obejmują m.in.:
- niski poziom merytoryczny opinii,
- brak efektywnej weryfikacji kompetencji,
- brak systemu oceny pracy biegłych,
- niedostateczne przygotowanie do roli procesowej,
- brak jednolitej listy biegłych,
- niewystarczające mechanizmy dyscyplinujące.

2.3. Problemy organizacyjne i kadrowe
- spadek liczby biegłych w niektórych specjalnościach,
- nadmierne obciążenie wybranych ekspertów,
- wydłużenie postępowań z powodu trudności w powołaniu biegłego.

2.4. Niewłaściwy system wynagradzania
- jedne z najniższych stawek w Europie,
- brak waloryzacji podstawy wynagrodzeń,
- negatywny wpływ na jakość i dostępność biegłych,
- potencjalne ryzyko nadużyć (np. zawyżanie czasu pracy).

3. Cele projektowanej regulacji

Celem ustawy jest stworzenie spójnego, profesjonalnego systemu opiniowania poprzez:
- zapewnienie dostępu do wysoko kwalifikowanego korpusu biegłych,
- poprawę jakości opinii,
- skrócenie czasu trwania postępowań,
- zwiększenie transparentności i zaufania do opinii biegłych.
Projekt zakłada budowę jednolitego systemu obejmującego zarówno osoby fizyczne, jak i instytucje opiniujące.

4. Rozwiązania systemowe

4.1. Model certyfikacyjny
Centralnym elementem reformy jest wprowadzenie obowiązkowej certyfikacji biegłych:
- certyfikacja przez niezależny organ,
- wieloetapowa ocena kompetencji (merytorycznych, etycznych, komunikacyjnych),
- ocena jakości dotychczasowych opinii,
- weryfikacja znajomości procedur sądowych.
Model ten oparty jest na rozwiązaniach funkcjonujących w Holandii (NRGD).

4.2. Państwowa Komisja Certyfikacyjna
Projekt przewiduje powołanie centralnego organu Państwowej Komisji Certyfikacyjnej Biegłych Sądowych i Instytucji Opiniujących.
Cechy Komisji:
- organ administracji rządowej nadzorowany przez Ministra Sprawiedliwości,
- 15 członków (prawnicy, eksperci, przedstawiciele środowiska),
- kadencja: 5 lat.
Główne kompetencje:
- certyfikacja biegłych i instytucji,
- prowadzenie rejestru,
- nadzór nad jakością opiniowania,
- standaryzacja metod badawczych,
- kontrola kompetencji.

4.3. Krajowy Rejestr Biegłych
Projekt wprowadza Krajowy Rejestr Biegłych Sądowych i Instytucji Opiniujących.
Charakterystyka:
- system teleinformatyczny,
- podział według specjalności,
- dostęp dla sądów i prokuratur,
- częściowa jawność danych.
Rejestr ma pełnić funkcję:
- narzędzia selekcji biegłych,
- źródła informacji o kompetencjach,
- instrumentu kontroli jakości.

4.4. Status biegłego sądowego
Biegłym będzie wyłącznie osoba:
- posiadająca certyfikat,
- wpisana do rejestru,
- po złożeniu ślubowania.
Wymagania:
- minimum 25 lat,
- co najmniej 5 lat doświadczenia,
- pełna zdolność do czynności prawnych,
- niekaralność,
- potwierdzone „wiadomości specjalne”.
Cechy systemu:
- certyfikat na 5 lat,
- możliwość zawieszenia i cofnięcia,
- obowiązek doskonalenia zawodowego,
- obowiązek szkoleń (z wyjątkiem prawników).

4.5. Instytucje opiniujące
Projekt wprowadza formalny status instytucji opiniujących:
- obowiązek certyfikacji,
- wymogi organizacyjne i techniczne,
- wykaz personelu spełniającego kryteria biegłego.
Wybrane podmioty publiczne (np. instytuty PAN) są zwolnione z pełnej procedury certyfikacyjnej.

4.6. Standardy wykonywania opinii
Projekt ustanawia jednolite obowiązki:
- bezstronność i najwyższa staranność,
- obowiązek zachowania tajemnicy,
- obowiązek dokumentowania opinii,
- obowiązek doskonalenia zawodowego (min. co 2 lata),
- ograniczone możliwości odmowy sporządzenia opinii.

4.7. Wynagrodzenie biegłych
Projekt doprecyzowuje zasady wynagradzania:
- wynagrodzenie godzinowe lub ryczałtowe,
- uwzględnienie kwalifikacji i nakładu pracy,
- zwrot kosztów,
- możliwość obniżenia wynagrodzenia za wadliwą opinię,
- brak wynagrodzenia za opinię fałszywą.

Jeżeli ktoś oczekiwał, że projekt ustawy o biegłych sądowych będzie zawierał konkrety w zakresie wynagrodzeń biegłych może czuć się rozczarowany. Kwestie te zostały „przerzucone” m.in. do mających być wydanych w przyszłości przepisów wykonawczych do ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych oraz ustawie z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego. Czyli żadnych konkretów w tym zakresie w tym projekcie nie ma.

4.8. Rada Biegłych
Projekt przewiduje utworzenie organu środowiskowego: Rady Biegłych Sądowych i Instytucji Opiniujących.
Funkcje:
- doradcza wobec Ministra Sprawiedliwości,
- reprezentacja środowiska,
- inicjatywy systemowe,
- udział w procesie tworzenia standardów.

5. Znaczenie projektu dla środowiska zawodowego

5.1. Profesjonalizacja „zawodu” biegłego
- odejście od modelu administracyjnego (listy przy sądach),
- wprowadzenie systemu kompetencyjnego i jakościowego,
- zwiększenie znaczenia kwalifikacji i doświadczenia.

5.2. Instytucjonalizacja standardów
- standaryzacja metod badawczych,
- możliwość wpływu organizacji zawodowych na kryteria certyfikacji,
- rozwój systemu szkoleń i doskonalenia.

5.3. Zmiana pozycji organizacji zawodowych
Organizacje branżowe:
- uzyskują formalną rolę w procesie certyfikacji,
- mogą współtworzyć standardy,
- stają się elementem systemu jakości opiniowania.

5.4. Potencjalne ryzyka i wyzwania
- centralizacja systemu i potencjalna biurokratyzacja,
- konieczność dostosowania środowiska do nowych wymogów,
- wpływ regulacji na rynek usług eksperckich.

6. Podsumowanie

Projekt ustawy o biegłych sądowych i instytucjach opiniujących stanowi próbę kompleksowej reformy systemu opiniowania w Polsce. Jego kluczowym elementem jest odejście od modelu opartego na zaufaniu formalnym (wpis na listę) na rzecz modelu certyfikacyjnego, opartego na weryfikacji kompetencji i jakości pracy.

Wydaje się, że regulacja ta – o ile zostanie uchwalona w zbliżonym do projektowanego kształcie – będzie miała istotne znaczenie dla funkcjonowania biegłych sądowych.

Powyżej zaprezentowana analiza została przeprowadzona na podstawie zaprezentowanego na stronie Rządowego Centrum Legislacji projektu ustawy oraz oceny skutków regulacji datowanych na dzień 2 kwietnia 2026 r.

Polska Federacja Stowarzyszeń Rzeczoznawców Majątkowych została zaproszona do konsultacji tego projektu, ponieważ tematyka biegłych sądowych była wielokrotnie podnoszona w naszych wystąpieniach kierowanych do Ministerstwa Sprawiedliwości, Pełnomocnika Ministra Sprawiedliwości do spraw biegłych sądowych, Przewodniczącego Zespołu roboczego do spraw przygotowania założeń ustawy o biegłych (sądowych), a ostatnio do Pełnomocnika Ministra Sprawiedliwości do spraw współpracy ze środowiskami eksperckimi.

Teraz jest czas na merytoryczną i pogłębioną ocenę tego projektu pod kątem doświadczeń naszego środowiska zawodowego i wniesienie ewentualnych uwag do tego projektu.

Opracował:
Krzysztof Gabrel